ЗА СЛУЖЕЊЕТО НА СВЕТА ЛИТУРГИЈА ВРЗ ПЛАШТАНИЦА НА ВЕЛИКА САБОТА

Posted on Updated on

Богослужение

Панајотис  Скалцис

Професор по Литургика на

Аристотеловиот Универзитет во Солун

Последните години во храмовите од некои митрополии на Грчката Православна Црква [како и во некои мирски храмови и манастири во Р. Македонија][1] се појави [нова] пракса светата Литургија на Велика Сабота да се служи (надвор од светиот олтар) во дрвеното кувуклио [каде што е поставена светата] Плаштаницата во средината на храмот.

Во таков случај денешниот епитаф украсен со цвеќиња поставен во солеата или во средината на храмот припомнува на Светата Трпеза, бидејќи над Плаштаницата се положува антимис. Светите Дарови се изнесуваат од жртвеникот (и се полагаат врз антиминсот и плаштаницата која е поставена врз епитафот), а свештениците се свртени кон народот и Литургијата на свети Василиј Велики што започнува со Вечерната се служи надвор од Светиот Олтар.

Овој обичај од една страна се определува како „добра служба“ и „убава практика“ која што ја потврдува формираната врска на „Епитафската целост со Светата Трпеза,“[2] а од други се оспорува и определува како нов и непознат обичај во нашата литургиска традиција, и како плод на „творба од свештенослужители – како последица на предизвиканите чуства од сентиментална воодушевеност.“[3] Блажено упокоениот професор по Литургика Јоанис Фундулис ова го опишува како последица на „помешани работи“ што произлегле поради симболични толкувања на Плаштаничниот посмртен Христов кревет (масата за оплакување на Христа) и Светата Трпеза,[4] која што според свети Симеон Солунски е „гробот Христов и Неговата слава се нарекува дом.“[5]

Одговорот на горе наведениот проблем (или за тоа како треба правилно да се постапи), може да се најде во научно истражувачките историски факти за развојот на Плаштаницата и нејзината литургиска употреба, и развојот на овој чин според Вечерната Служба на Велики Петок кога се случува симнувањето од Крстот (чинот изнесување на Плаштаницата), и според чинот од утрената на Велика Сабота на чиј што крај со мртвото Христово тело се прави литија и над Светата Трпеза сликовито се случува Неговиот погреб.

Согласно со Типиците пред XIII век, на стиховните стихири од Вечерната на Велики Петок немало литија со Плаштаница. Свештеникот излегувал, носејќи го на рамото Светото Евангелие, како што Христос го носел Крстот. Евангелието завиткано со Воздухот, „горниот покровец“[6] како симбол на посмртната плаштаница Христова, било поставено за поклонување на приготвената маса во средината на Храмот без да претходи чинот на симнување од Крстот (т.е. чинот на изнесување на Плаштаницата).[7] Во следните векови има сведоштва дека свештеникот „облечен во целосно свештено одејание, на Трисветото излегувал (како вообичаено), одејќи полека со Светото Евангелие држено на неговото рамо, завиткано со Воздухот.“[8]

Точно од овој период (значи од XIII век) се случува една многу значајна промена со Воздухот кој дотогаш од една страна се употребувал чисто од практични причини (поради неговата тенка изработка – да се покриваат Чесните Дарови на Светата Литургија, затоа е наречен „облак“, или „покровец“), а од друга страна, да се завитка Светото Евангелие, како што веќе спомнавме погоре, според укажувањата на типикот од Вечерната на Велики Петок. Неговата симболика како на посмртен чаршав и неговата улога како завеса „на камениот гроб што го подарил Јосиф,“ [9] доведило до тоа на него да се наслика мртвиот Христос, но и други личности или настани кои се поврзани со оплакувањето, жртвата и смртта на Господа.[10]

Од горе наведениот развој може да забележиме дека Воздухот постанал Плаштаница „Како што го означува и небото на кого е ѕвездата, а и платното (погребно); заради тоа се нарекува и надгробен и многу пати се однесува на Исуса миросан во гроб,“[11] та затоа употребата на Плаштаницата била двојна. Најпрво се излегувањето за време на Великиот Вход, го симболизирало „образот на Христовиот мирски живот до неговото погребение.“[12] Ова се случувало се до XV век, кога Воздухот се враќа во неговата стара едноставност.[13] Во сослужувањaтa ѓаконите го носеле на главата „имајќи го како свештен убрус каде што во празнината бил насликан умрениот Христос.“[14] Кога служел еден свештеник Воздухот (Плаштаницата) бил носен исто како денеска (на рамењата од свештеникот) според примерот на литијата од Велики Петок.[15]

Освен на Великиот Вход, Воздухот – „благодарствената“ Плаштаница станува самостојна (позната до денес), која што се заменува со Евангелието според литијата од Вечерната на Велики Петок и од тип на чаршав „сега веќе постанува мртвото тело Христово.“[16] Исто така е познато дека по падот на Константинопол, обичната маса, каде што се поставувале Светото Евангелие и Плаштаницата, се заменува со комлексот што го гледаме) денеска со облик на кувуклио, најверојатно според влијанието на балдахинот од Светата Трпеза или на кувуклиото од Светиот Гроб.

Така Епитафот го симболизира гробот Христов и поставувањето на Евангелието и Плаштаницата во него се смета како погробен чин  на телото Господово.[17]

Секако, појавувањето на Епитафот во денешниот негов облик не се задржал секаде. На пример во славјанската традиција и на Света Гора станува збор за поставување на Евангелието и Плаштаницата во „приготвениот одар[18] за поклонување и целивање, а не во „приготвеното кувуклио [украсено со цвеќа].“[19]

Сепак силната симболика (на епитафот) како гроб Христов, најверојатно допринесла за оправдаността и служењето на светата Литругија на Велика Сабота над Плаштаницата (надвор од светиот олтар), а поради пастирски причини истата најверојатно е преместена наутро, но ја сочинува Литургијата на Пасхалната панихида.[20]

Во секој случај ваквиот развој, кој за среќа нема опфатено големи димензии и не станал правило, нема никаква историска оправданост. Ваквиот начин на служење во некои епархии доведува до смут,[21] каде што согласно со литургискиот чин и толкувањето на богослужбените чинови, гробот Христов не е кувуклиото од покасно формираниот Епитаф, а Светата Трпеза[22]. Таму (на Светата Трпеза) „се погребува“ (мртвиот Христос) при крајот од утрената на Велика Сабота, со вообичаената литија (т.е. изнесување на Плаштаницата надвор од храмот). После литијата свештениците со Плаштаницата влегуваат во Светиот Олтар пеејќи го тропарот: „Благобразниот Јосиф“, и кадејќи кружат околу Светата Трпеза. Кога ќе стигнат до погребното полагање опишано во текстот на тропарот, свештениците ја положуваат Плаштаницата над Светата Трпеза.[23]

Според горе приложените факти, теолошки оправдано и литургиски точно е Светата Литургија на Велика Сабота да се служи на Светата Трпеза (во олтарот), а не надвор од него со антимис положен врз кувуклиото. Вториот случај колку и да ги воодушевува верниците, нема никаква историска и литургиска основа. Тој е во судир со смислата и литургиската улога на Плаштаницата, која што (после литијата) веќе се наоѓа внатре во Светиот Олтар. Во секој случај праксата да се служи Литургија надвор од Светиот Олтар претставува една нова и нетрадиционална појава несвојствена за богослужбената традиција.

 Превод од грчки:

Александар Петкоски,

студент на теологија при Аристотеловиот Универзитет во Солун

[1] Забелешка на преведувачот.

[2] Κ. Δ. ΚΑΛΟΚΥΡΗ. Τά θεματικά δρώμενα τοῦ τελετουργικοῦ τῆς Μεγάλης ‘Εβδομάδας (δεκτά καί ἀπαράδεκτα). Θεσσαλονίκη 2003. σ. 161

[3] Τυπικόν  τοῦ ὁσίου καί θεοφόρου πατρός  ᾑμῶν  Σάββα  τοῦ  Ὴγιασμένου, διορθωθέν  μεθ΄ ὅσης  ἐπιμελείας καί  ὑπομνηματισθέν  τό  κατά  δύναμιν  ὑπό  Ἀρχιμ.  Δοσιθέου, ἡγουμένου  τῆς  Ἱερᾶς  Σταυροπηγιακῆς Μονῆς  Παναγίας  Τατάρνης, ἔκδοσις  τῆς  αὐτῆς  Ἱερᾶς  Μονῆς,  Ἀθήνα ἄ ἔ.. σ. 415.

[4]  Ι.Μ.ΦΟΥΝΤΟΥΛΗ, Λειτουργική Α΄. Εἰσαγωγή στή Θεία Λατρεία, Θεσσαλονίκη  32000, σ.54.

[5]  ΣΥΜΕΩΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, Περί τε τοῦ θείου Ναοῦ, PG 155, 704C.

[6] ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΤΟΥ ΣΤΟΥΔΙΤΟΥ, Ἑρμηνεία τῆς θεία Λειτουργίας τῶν Προηγιασμένων (ψευδ.), PG 99, 1689A.

[7] Овај обичај порано се извршувал со замена на [целивалната] икона од Распетието [што била поставена во средината на наосот], со иконата „Симнување од Крстот.“ Овој чин се случувал после читањето на Светото Евангелие, сугубата ектенија: „Да речеме сите…,“ и „Да ја исполниме нашата вечерна молитва…“ а тогаш понискиот по чин од служителите ја земал иконата на Распетието и ја внесувал во Светиот Олтар, а на нејзино место ја поставувал иконата „Симнување од Крстот“ (Τυπικό τῆς Λαύρας, κώδ. 94,16ου αἰ. Βλ. Α. DMITRIEVSKIJ, Opisanie – Τυπικά – Liturgutseskich Rukopisej, Πετρούπολη 1917 καί φωτ. ἀνατ. ἀπό τόν ἐκδοτικό οἶκο G. Olm. 1965, τόμ. III, σ. 516). Денешната драматизирана застапеност на симнување од Крстот (чинот изнесување на Плаштаницата) што се наоѓа во Евангелијата, произлегува од старата Антиохиска литургиска традиција, но во Константинополската Патријаршија и Грчката Црква е позната од средината на XIX век. Βλ. Ι. Μ. ΦΟΥΝΤΟΘΛΗ, Ἀπαντήσεις εἰς Λειτουργικάς Ἀπορίας, τόμ.Α’ Ἀποστολική Διακονία 41991, σσ. 64-66, Κ. Δ. ΚΑΛΟΚΥΡΗ, ὅ.π.. σσ. 97-113).

[8]  A. Dmitrievskij, ὅ. π., τόμ. III, σ. 452.

[9]  ΓΕΡΜΑΝΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ, Ἱστορία Ἐκκλησιαστική καί Μυστική Θεωρία. PG 98, 400C.

[10]  Ι. Μ. ΦΟΥΝΤΟΥΛΗ, Ἀπαντήσεις εἰς Λειτουργικάς Ἀπορίας, τόμ. Β’, Ἀποστολική Διακονία 31989, σσ. 152-153. Κ. Δ. ΚΑΛΟΚΥΡΗ, ὅ. π., σσ. 114-117.

[11]  ΣΥΜΕΩΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, Διάλογος…, 96, PG 155,288A.

[12]  ΣΩΦΡΟΝΙΟΥ ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΩΝ, Λόγος περιέχων τήν ἐκκλησιαστικήν ἰστορίαν… (ψευδ.), PG 873, 4001A.

[13]  Σχετικά βλ. Τ. Π. ΤΣΟΜΠΑΝΗ, Ἡ μεγάλη εἴσοδος στήν εἰκονογραφία, Θεσσακονίκη 1997, σσ. 156-160

[14]  ΣΥΜΕΩΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, Περί τε τοῦ Θείου Ναοῦ, PG 155, 728B.

[15]  Ι. Μ. ΦΟΥΝΤΟΥΛΗ, Ἀπαντήσεις εἰς Λειτουργικάς Ἀπορίας, τόμ. Β’, σ. 155.

[16]  Ι. Μ. ΦΟΥΝΤΟΥΛΗ, ὅ. π., σ. 155.

[17]  Ι. Μ. ΦΟΥΝΤΟΥΛΗ, ὅ. π., σ. 155. ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ, Λειτουργική Α’. Εἰσαγωγή στή Θεία Λατρεία, σ. 54. Κ. Δ. ΚΑΛΟΚΥΡΗ, ὅ. π., σσ. 155-156.

[18] Τυπικόν τῆς Ἱερᾶς καί Σταυροπηγιακῆς, Βασιλικῆς, Πατριαρχικῆς καί Σταυροπηγιακῆς, Μονῆς τοῦ Ξηροποτάμου, Αὔγουστος τοῦ 1927, σ. 433. Βλ. καί Τυπικόν τῆς ἐν Ἄθῳ Ἱρᾶς Μονῆς τοῦ Ἀγίου Διονυσίου,Ἄγιον Ὄρος 2004, σ. 484.

[19]  Γ. ΒΙΟΛΑΚΗ, Τυπικόν τῆς τοῦ Χριστοῦ Μεγάλης Ἐκκλησίας, ἐκδ. Μ. Σαλίβερος, Ἀθῆναι ἄ.ἔ. Βλ. καί Γ. ΡΗΓΑ (Οἰκονόμου), Τυπικόν [Λειτουργικά Βλατάδων 1], Πατριαρχικόν Ἵδρυμα Πατερικῶν Μελετῶν, Θεσσαλονίκη 1994, σ. 818.

[20] Π. Ι. ΣΚΑΛΤΣΗ, << Ἡμέρες καί χρόνος τελέσεως τῆς θείας Λειτουργίας τοῦ Μεγάλου Βασιλείου >>, ἐν Λειτουργικές Μελέτες II, ἐκδ. II. Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη 2006, σσ. 215-225.

[21]  Ι. Μ. ΦΟΥΝΤΟΥΛΗ Λειτουργική Α’. Εἰσαγωγή στή Θεία Λατρεία, σ. 54.

[22]  ΣΥΜΕΩΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, Περί τε τοῦ Θείου Ναοῦ, PG 155, 704C.

[23]  Τυπικόν τῆς Ἱερᾶς καί Σεβασμίας, Βασιλικῆς, Πατριαρχικῆς, Μονῆς τοῦ Ξηροποτάμου, σσ. 435-436.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s